Αλκιβιάδης Βατόπουλος: Αντιμικροβιακή Αντοχή, η αναδυόμενη απειλή της εποχής μας

Στη μικροβιακή αντοχή, μια ανερχόμενη διεθνή απειλή για τη δημόσια υγεία αναφέρθηκε ο Καθηγητής Mικροβιολογίας Αλκιβιάδης Βατόπουλος, μιλώντας στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece,  λέγοντας ότι είναι ένα φαινόμενο στο οποίο πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή. Συνήθως οι κοινωνίες όπως είπε αντιδρούν άμεσα στις οξείες απειλές, αλλά δυστυχώς αντιδρούν με καθυστέρηση στις χρόνιες απειλές.

Το πρόβλημα της μικροβιακής αντοχής μας ταλανίζει εδώ και δεκαετίες και είναι η κατάσταση κατά την οποία τα μικρόβια δεν αδρανοποιούνται όπως συνήθως. Αφορά μια ιδιότητα που αποκτούν οι μικροοργανισμοί, η οποία τελικά έχει αντίκτυπο στη θεραπεία των λοιμώξεων. Η δημιουργία αντοχής είναι συνέπεια επιλογής μεταλλάξεων στον μικροοργανισμό ή συχνότερα εμπλουτισμού του μικροοργανισμού με νέα γονίδια. Τα αντιβιοτικά θεωρούνται ο σπουδαιότερος παράγων επιλογής.

Η μικροβιακή αντοχή αφορά πλήθος συνδυασμών βακτηρίων και αντιβιοτικών και πλήθος μηχανισμών αντοχής για αυτό είναι και πολύ δύσκολo να επικοινωνηθεί το φαινόμενο στα κέντρα αποφάσεων πολιτικών υγείας, διότι δεν είναι πάντα κατανοητό γιατί η μικροβιακή αντοχή αποτελεί πρόβλημα.

Η  μικροβιακή αντοχή δυσκολεύει τη θεραπεία των λοιμώξεων, κάνοντάς τις δυσιάτες και με μεγάλες νοσηλείες ενώ, τίθενται και οικονομικά θέματα με ακριβά φάρμακα, παράταση της νοσηλείας και άρα επιβάρυνση του συστήματος υγείας. Επίσης, είναι  πολύ διαδεδομένη και δεν υπάρχουν πλέον τα κατάλληλα αντιβιοτικά, ενώ θέλει μεθόδους δημόσιας υγείας για να αντιμετωπιστεί.

Υπολογίζεται ότι οι θάνατοι από μικροβιακή αντοχή θα αυξάνονται κάθε χρόνο ( Οι εκτιμήσεις μιλούν για 390.000 στην Ευρώπη έως το 2050, στις ΗΠΑ 317.000, στην Αφρική 4.150.000, στη Λατινική Αμερική 392.000, στην Ασία 4.730.000 και στην Ωκεανία  22.000).

Η μικροβιακή αντοχή στα αντιβιοτικά είναι το παγόβουνο στα νοσοκομειακά προβλήματα και στις ΜΕΘ. Όμως έχουμε και λοιμώξεις εκτός νοσοκομείου που αφορούν στην κοινότητα με τον πνευμονιόκοκκο να είναι στην κορυφή, το ανθεκτικό για ουρολοιμώξεις E coli που χτυπά ιδιαίτερα τις γυναίκες και το MRSA.

Η υπερχρήση αντιβιοτικών σε άλλα περιβάλλοντα, όπως είναι η κτηνοτροφία, η κτηνιατρική και το περιβάλλον οδηγεί τελικά στην άνθρωπο, μέσω της τροφικής αλυσίδας. Τα στοιχεία διεθνώς δείχνουν ότι πολλές χώρες ενώ έχουν καταφέρει να μειώσουν τη χρήση αντιβιοτικών στον άνθρωπο δεν έχουν κάνει το ίδιο και στα ζώα. Κύριο παράδειγμα η Ολλανδία, η Ιταλία κ.λπ.

Το γνωστό “δίδυμο” για την αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής είναι η κλινική ιατρική και η δημόσια υγεία. Χρειάζονται προγράμματα ελέγχου των λοιμώξεων στα νοσοκομεία και στην κοινότητα για να μην έχουμε διασπορά της αντοχής. Όπως και προγράμματα εκτός ιατρικής, καθώς και στρατηγική ενιαίας υγείας και εμβόλια που θα μπορούν ίσως να παίξουν κάποιο ρόλο στην ελάττωση των λοιμώξεων. Τέλος, πρέπει να υπάρχουν κίνητρα στη φαρμακοβιομηχανία για να φτιάξει νέα αντιβιοτικά.

Anouk De Vroey: “Εάν υπάρχει μια περίοδος κατά την οποία μπορούμε τώρα να προχωρήσουμε πραγματικά στην υγειονομική περίθαλψη με βάση την αξία, είναι σήμερα”

H Anouk De Vroey, Head Government Affairs & Policy Pharmaceuticals EMEA & Vaccines – Janssen, μιλώντας στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece, αναφέρθηκε στο ελληνικό σχέδιο ανάκαμψης, συγχαίροντας την ελληνική κυβέρνηση, διότι όχι μόνο  ήταν μία από τις πρώτες χώρες που υπέβαλαν σχέδιο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά πρότεινε επίσης ένα πολύ φιλόδοξο σχέδιο. Το σχέδιο αυτό αντιμετωπίζει τις ανεπάρκειες και στον φαρμακευτικό τομέα και αποτελεί τη βάση για την ανάκαμψη από την κρίση του COVID-19, συμβάλλοντας έτσι στη διασφάλιση της  βιωσιμότητας του συστήματος υγείας επενδύοντας στην έξυπνη,  βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη,  προωθώντας την έρευνα και την καινοτομία, αλλά και τον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Στόχος πρέπει να είναι όπως τόνισε η υποστήριξη στην εφαρμογή του, έτσι ώστε να οδηγηθούμε σε μία ανάπτυξη της καινοτομίας και να αφήσουμε πίσω μας τη λιτότητα.

Μία σημαντική πρόκληση είναι το  διαρκώς αυξανόμενο clawback ως αποτέλεσμα του χάσματος της φαρμακευτικής δαπάνης που αποζημιώνεται με την πραγματική δημόσια δαπάνη. Ο μηχανισμός του clawback αποτελεί τροχοπέδη για την οικονομική ανάπτυξη και η υποχρηματοδότηση εμποδίζει τη βιωσιμότητα του συστήματος μακροπρόθεσμα.

Η λύση είναι η θέσπιση της υγειονομικής περίθαλψης με βάση την αξία και οι φαρμακευτικές επενδύσεις θα πρέπει να εξετάζονται σε ευρύτερο πλαίσιο.

Θα πρέπει επίσης πραγματικά να αξιοποιήσουμε τις επιτυχίες της ψηφιακής μεταρρύθμισης που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα και να συμβάλλουμε στην περαιτέρω ψηφιοποίηση του ελληνικού συστήματος υγείας με επενδύσεις που θα είναι διαθέσιμες. Ο Covid  19 έχει ήδη επιταχύνει αυτή τη διαδικασία, τώρα πρέπει να αξιοποιήσουμε περαιτέρω για πιο εξατομικευμένη φροντίδα και καλύτερα αποτελέσματα για τους ασθενείς μέσω της επιστήμης των δεδομένων.

Εάν υπάρχει μια περίοδος κατά την οποία μπορούμε τώρα να προχωρήσουμε πραγματικά στην υγειονομική περίθαλψη με βάση την αξία, είναι σήμερα, με την επιστήμη των δεδομένων και όλες τις ψηφιακές τάσεις που το υποστηρίζουν όπως η  χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και της μηχανικής μάθησης που μπορούν να βοηθήσουν στην προώθηση της προόδου.

Οι προηγούμενοι προϋπολογισμοί για την ψηφιοποίηση στην υγεία ήταν περιορισμένοι, αλλά παρατηρείται αύξηση όχι μόνο από τις κυβερνήσεις αλλά και από άλλους οργανισμούς υγειονομικής περίθαλψης. Στο σχέδιο ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπεται προϋπολογισμός ύψους 1,3 δισεκατομμυρίων ευρώ για τις ψηφιακές τεχνολογίες αιχμής.

Σχετικά με το Ελληνικό σύστημα υγείας αναφέρθηκε στο μοναδικό σύστημα ηλεκτρονικής συνταγογράφησης που καλύπτει το 95% του πληθυσμού και τη σημαντική συνεισφορά του στη διαχείριση της πανδημίας.

Το επόμενο ορόσημο  είναι η ανάπτυξη ψηφιακών ιατρικών φακέλων  που  θα συμβάλουν στη βελτίωση της ποιότητας της περίθαλψης, μέσω της συλλογής δεδομένων και της λήψης αποφάσεων με γνώμονα τα δεδομένα,  οδηγώντας στη δημιουργία ενός πιο διαφανούς συστήματος  υγειονομικής περίθαλψης.

Κλείνοντας, δήλωσε ότι η συνεργασία είναι πραγματικά η απάντηση για να ξεπεραστεί η δύσκολη κατάσταση που όλοι ζήσαμε και για να μεταρρυθμίσουμε τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης , ώστε να καταστούν ανθεκτικά και βιώσιμα μακροπρόθεσμα, και θέτοντας τους ασθενείς στο επίκεντρο των πάντων.

Πένη Ρέτσα: Έκδοση θετικής λίστας αποζημιουμένων φαρμάκων ανά τρίμηνο

Το μονοπάτι αποζημίωσης της φαρμακευτικής καινοτομίας στη χώρα μας παραμένει μια χρονοβόρα και απρόβλεπτη διαδικασία, παρά τα σημαντικά βήματα που έχουν γίνει τον τελευταίο καιρό, δήλωσε η Πένυ Ρέτσα, Market Access & External Relations Director at Abbvie, στο συνέδριο  The Future of Healthcare in Greece.

Όπως ανέφερε, σημαντικό πρόβλημα, παραμένει η συχνότητα έκδοσης της θετικής λίστας αποζημιούμενων φαρμάκων, που θα μπορούσε να εκδίδεται ανά τρίμηνο, ώστε και η πρόσβαση των ασθενών στα καινούργια φάρμακα να γίνεται ευκολότερα. Ένα άλλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι εταιρείες που υποβάλουν αίτηση για ένα καινούργιο φάρμακο είναι η ασυμμετρία στην πληροφορία σημείωσε η κ.  Ρέτσα, ενώ όπως είπε θα μπορούσε να υπάρχει μια πλατφόρμα όπου οι εταιρείες θα μπορούσαν να δουν σε ποιο σημείο της αξιολόγησης βρίσκεται ο φάκελος τους, Ένα τρίτο θέμα που έθεσε η κ. Ρέτσα είναι η ανεξαρτητοποίηση των Οργανισμών Αξιολόγησης Τεχνολογίας Υγείας και Νέων φαρμάκων, κάτι που όπως είπε θα βελτίωνε θεαματικά το τοπίο αξιολόγησης στην Ελλάδα. Αναφερόμενη στην αναπτυξιακή προοπτική των κλινικών μελετών στη χώρα μας, τόνισε ότι στην Ελλάδα υπάρχουν τα προαπαιτούμενα όπως το επιστημονικό προσωπικό και το πλήθος δεδομένων από την ηλεκτρονική συνταγογράφηση και αυτό που χρειάζεται είναι πολιτική βούληση. Τέλος η κ Ρέτσα ανέφερε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να αποτελέσει Κέντρο Αριστείας για την καταγραφή Κλινικών Δεδομένων στην Ευρώπη,  εάν εκμεταλλευόταν τον πλούτο των δεδομένων της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης.

Μ. Θεμιστoκλέους: Η εμπειρία από τους εμβολιασμούς πολύτιμη για τον σχεδιασμό της ΠΦΥ

Στις κυριότερες προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει ο τομέας της Δημόσιας Υγείας αλλά και στους βασικούς άξονες στους οποίους θα στηριχθεί ο σχεδιασμός της ΠΦΥ, αναφέρθηκε στην ομιλία του στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece, ο Γενικός Γραμματέας ΠΦΥ, του Υπουργείου Υγείας, Μάριος Θεμιστοκλέους.

Όπως ανέφερε, το ταχέως μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον θέτει συνεχείς προκλήσεις στον τομέα της Δημόσιας υγείας, οι κυριοτέρες εκ των οποίων είναι, η πανδημία, η οικονομική κρίση, οι κοινωνικές ανισότητες , τα χρόνια νοσήματα, η γήρανση του πληθυσμού, οι μεταναστευτικές ροές, οι περικοπές δαπανών και οι περιβαλλοντικές αλλαγές. Αναφερόμενος στη διαχείριση της πανδημίας, ο κ. Θεμιστοκλέους τόνισε ότι η εμπειρία υπήρξε πολύ σημαντική, ενώ ο τρόπος που σχεδιάστηκε και λειτούργησε το εμβολιαστικό πρόγραμμα θα αποτελέσει πολύτιμη εμπειρία για το σχεδιασμό ενός ανθρωποκεντρικού και βιώσιμου συστήματος ΠΦΥ που θα έχει βασικούς άξονες:

Την ολιστική αντιμετώπιση φροντίδας, την ενίσχυση της πρόληψης, τη διαχείριση των χρόνιων παθήσεων, τη χρηματοδότηση βάσει αποτελεσμάτων και τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Όπως είπε έχουν ήδη εγκριθεί από το ευρωπαϊκό ταμείο RRF, πάνω από 300 εκατ. ευρώ για την αναβάθμιση της ΠΦΥ στην Ελλάδα, τα οποία θα χρησιμοποιηθούν κυρίως για αναβάθμιση υποδομών και ιατροτεχνολογικού εξοπλισμού  αλλά και για τη στελέχωση των δομών με ανθρώπινο δυναμικό. Έχει ήδη σχεδιαστεί  η κτηριακή αναβάθμιση 156 Κέντρων Υγείας και ο εξοπλισμός σε 312 Κέντρα Υγείας. Στον ψηφιακό μετασχηματισμό, τα σημαντικότερα στοιχεία είναι ο Ατομικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας, τα e-ραντεβού και η ανάπτυξη της τηλειατρικής, έτσι ώστε να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας όλοι οι κάτοικοι των απομακρυσμένων περιοχών. Θα δοθεί έμφαση στο ρόλο του οικογενειακού γιατρού, θα ενταχθούν νέες ειδικότητες στη στελέχωση των δομών και αυξηθούν οι Γενικοί γιατροί. Έμφαση θα δοθεί επίσης και στην κατ’οίκον φροντίδα, τόνισε ο κ. Θεμιστοκλέους, ενώ ανέφερε ότι έχουν σχεδιαστεί 3000 νέα τελικά σημεία οικιακής φροντίδας.

 

Μιχάλης Κακούρος, Roche: Value Based Healthcare και οικοδόμηση ενός βιώσιμου συστήματος υγειονομικής περίθαλψης

Για τη σημασία του Value Based Healthcare στην οικοδόμηση ενός βιώσιμου συστήματος υγειονομικής περίθαλψης αναφέρθηκε ο κ. Μιχάλης Κακούρος, Access Value Lead από τη Roche.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η τρέχουσα παροχή υγειονομικής περίθαλψης δεν είναι ασθενοκεντρική, αλλά βασίζεται κυρίως στην ποσότητα, και όχι στην αξία οδηγώντας έτσι σε μέτρια αποτελέσματα, αύξηση της δαπάνης, υποθεραπεία των ασθενών κλπ.

Σε ολόκληρο τον κόσμο, τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης δέχονται πιέσεις για να επιτύχουν τα καλύτερα αποτελέσματα για τους ασθενείς, ενώ αυξάνονται σημαντικά οι  δαπάνες υγειονομικής περίθαλψης, με ρυθμούς υπερδιπλάσιους από αυτούς του GDP των χωρών.

Δυστυχώς οι λύσεις που προτάθηκαν ήταν συνήθως αποσπασματικές, χωρίς ουσιαστικές δομικές αλλαγές και με σημαντικό περιορισμό του κόστους.

Παρόλ’αυτά υπήρξαν και κάποια πολύ θετικά στοιχεία όπως η σημαντική αύξηση των δεδομένων της υγείας κατά τη διάρκεια του «ταξιδιού» των ασθενών μέσω πολλών δραστηριοτήτων όπως οι κλινικές μελέτες, διάφορες εξετάσεις , μητρώων ασθενών κ.λ.π. ιδιαίτερα στην περίοδο της πανδημίας.

Ο όγκος των δεδομένων υγειονομικής περίθαλψης σε παγκόσμιο επίπεδο προβλέπεται να αυξηθεί κατά 36% ετησίως με το 2025 να φτάνει τα 10.500 exabytes.

Αλλά δυστυχώς αυτά τα δεδομένα υπο-χρησιμοποιούνται στην κλινική έρευνα και κλινική πρακτική λόγω σημαντικών προβλημάτων στη διαλειτουργικότητατων συστημάτων, της ετερογένειας τους και της προσβασιμότητας τους.

Όπως τόνισε ο ομιλητής, πλησιάζουμε λοιπόν ολοένα σε ένα σύστημα υγειονομικής περίθαλψης που καθοδηγείται από δεδομένα άρα χρειάζονται Ποιοτικά δεδομένα σε Μεγάλη κλίμακα

Τα δεδομένα αυτά πρέπει να είναι προσβάσιμα, διαλειτουργικά και επαναχρησιμοποιήσιμα έτσι ώστε μετά η ανάλυση τους να επιτρέψει τη δημιουργία αξίας για ένα εξατομικευμένο και βασισμένο στην αξία σύστημα υγειονομικής περίθαλψης

Οι βασικές αρχές της Value Based Healthcare (VBHC) περιστρέφονται γύρω από την ιδέα της ευθυγράμμισης όλων των ενδιαφερόμενων μερών ενός συστήματος προς την αξία που παραδίδεται στους ασθενείς. Ορίζεται ως η παροχή των  καλύτερων αποτελεσμάτων για την υγεία με δεδομένο κόστος.

Αυτό θα προσφέρει πολλαπλά οφέλη σε όλους τους εμπλεκόμενους με καλύτερα αποτελέσματα και για τους ασθενείς , και τους παρόχους υγείας, και τη βιομηχανία αλλά και τους πληρωτές.

 

Θανάσης Κοντογιώργης, Γενικός Γραμματέας Συντονισμού της Κυβέρνησης: «Η Κυβέρνηση δεν θεωρεί την Υγεία βαρίδι της Οικονομίας, αλλά Βάση Ανάπτυξης και Απελευθέρωσης του Ανθρώπινου Κεφαλαίου της χώρας

«Η Κυβέρνηση δεν θεωρεί την Υγεία βαρίδι της Οικονομίας αλλά Βάση Ανάπτυξης και Απελευθέρωσης του Ανθρώπινου Κεφαλαίου της χώρας. Η Υγεία είναι ένα θεμελιώδες πεδίο για την ανάκαμψη και ευημερία του πληθυσμού και αποτελεί δέσμευση του Πρωθυπουργού ότι θα προχωρήσουμε όλοι μαζί για υψηλότερο προσδόκιμο ζωής και καλύτερη ποιότητα ζωής». Αυτά δήλωσε ο Θανάσης Κοντογιώργης, Γενικός Γραμματέας Συντονισμού της Κυβέρνησης, μιλώντας στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece“.

 

Επεσήμανε ότι από το Φεβρουάριο του 2020 η Κυβέρνηση και η χώρα αντιμετώπισε μια υγειονομική απειλή. Η δοκιμασία ήταν δύσκολη και δεν υπήρχαν περιθώρια λάθους και διόρθωσης. Κάθε απόφαση είχε να κάνει με την ανθρώπινη ζωή και τη δημόσια υγεία και με ζωτικές για τους πολίτες οικονομικές δραστηριότητες. Για το σκοπό αυτό χρειάστηκε σχέδιο. Χρειάστηκε να αναδιαταχθούν οι υπάρχουσες δυνάμεις και πόροι , να συντονιστούν κεντρικές πολιτικές πρωτοβουλίες των Υπουργείων, να διαμορφωθούν σαφή κέντρα παροχής οδηγιών, να κατακτηθούν άμεσα νέες ταχύτητες και διαδικασίες και φυσικά να φέρουμε την επιστήμη στο προσκήνιο και να εδραιωθεί μια επικοινωνία με τους πολίτες βασισμένη στην εμπιστοσύνη και τη διαφάνεια.

 

Υπήρχαν και ευκαιρίες που μας παρουσίασε αυτή η δοκιμασία Βεβαιωθήκαμε για τη δυνατότητα παγιωμένων συστημάτων όπως το ΕΣΥ να επαναπροσδιορίζονται. Διαπιστώσαμε τη δυνατότητα χρήσης της τεχνολογίας ευρείας κοινωνικής συμμετοχής όπως στην εκπαίδευση, την εργασία και τη σχέση της συναλλαγής με το Δημόσιο. Πλέον βρισκόμαστε σε μια νέα και πιο αισιόδοξη στιγμή. Το εμβολιαστικό πρόγραμμα της χώρας, η επιχείρηση «Ελευθερία» προχωράει εντατικά. Στο τέλος του μήνα 5 εκατ. πολίτες θα έχουν εμβολιαστεί με την 1η δόση  και κάτι λιγότερο από 4 εκατ. πολίτες θα έχουν ολοκληρώσει με την 2η δόση. Η επιτυχής λειτουργία των αυτοδιαγνωστικών τεστ και η ύφεση των επιδημιολογικών δεικτών συντέλεσαν στην ασφαλή αποκατάσταση των οικονομικών και κοινωνικών λειτουργιών και βέβαια στην ενθάρρυνση της τουριστικής κίνησης της χώρας, η οποία αρχές Ιουλίου θα παρουσιάσει και αύξηση. Το δίκτυο  επιδημιολογικής παρατήρησης που έχουμε οργανώσει σε ολόκληρη τη χώρα θα μας δώσει τη δυνατότητα να παρέμβουμε όπου και όταν χρειαστεί με τρόπο που θα εξασφαλίσουμε την αποτροπή του υγειονομικού κινδύνου.

 

Η περίοδος της διαχείρισης της Πανδημίας έφερε στη χώρα διεθνή αναγνώριση και ταυτόχρονα την ανάγκη για επιτάχυνση των διαρθρωτικών αλλαγών στο χώρο της υγείας, που αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα το επόμενο διάστημα. Η Υγεία είναι ο κρισιμότερος παράγοντας όχι μόνο για την προσωπική και κοινωνική ευημερία αλλά και για την παγκόσμια οικονομία. Η πρόκληση που έχουμε μπροστά μας τώρα πέρα από την οριστική νίκη έναντι της Πανδημίας είναι η συνέχιση παρά τις αντιξοότητες των πολιτικών που έχουμε επιλέξει ως πλαίσιο μετασχηματισμού της χώρας. Την περίοδο της διαχείρισης της Πανδημίας που τίθεντο εξ ανάγκης εκτός λειτουργίας κάποιες πολιτικές κορμού αποφασίσαμε ότι θα ήταν βασικός συντελεστής της ολικής επαναφοράς η συνέχιση πολιτικών που θα ελευθερώσουν τη δυναμική της κοινωνίας και θα ενισχύσουν το Κοινωνικό Κράτος. Σε κάθε σοβαρή οικονομική κρίση θεμελιώδες μέτρο επιβίωσης είναι η συγκράτηση της Κοινωνίας από το βύθισμα και η ύπαρξη ενός συγκροτημένου σχεδίου.

 

Το δικό μας σχέδιο συναπαρτίζεται από το ενοποιημένο σχέδιο κοινωνικής πολιτικής, το εθνικό σχέδιο μεταρρυθμίσεων καθώς πλέον και από το Εθνικό Σχέδιο για την Ανάκαμψη και την Ανθεκτικότητα Ελλάδα 2.0. Με βάση αυτό το δοκιμαζόμενο σύστημα υγείας θωρακίζεται με ολοκληρωμένη πρόληψη, στιβαρή Πρωτοβάθμια Φροντίδα και Ψηφιοποίηση για να ανταπεξέρχεται στις κρίσεις χωρίς να περιέρχεται σε κρίση το ίδιο το σύστημα. Η υγεία αντανακλά το επίπεδο ευημερίας ενός πληθυσμού και αποτελεί μια από τις βασικότερες συνιστώσες οικονομικής ανάπτυξης. Το εισόδημα όμως δεν είναι η μόνη παράμετρος της εξίσωσης για καλή υγεία του πληθυσμού. Παραδοσιακά η ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου έχει συνδεθεί κατά κύριο λόγο με την εκπαίδευση και όχι τόσο με την υγεία. Ωστόσο, σήμερα η οπτική αυτή τείνει να αλλάξει έχοντας και τα πρόσφατα δείγματα της εμπειρίας της Πανδημίας. Αναγνωρίζουμε ότι η Υγεία είναι μια σημαντική συνιστώσα του ανθρώπινου κεφαλαίου καθώς ο υγιής πληθυσμός καταδεικνύει την έλλειψη συνθηκών όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός, η ανισότητα, η διαβίωση σε συνθήκες φτώχιας ενώ σηματοδοτεί την ύπαρξη ασφάλειας, πολιτικής και κοινωνικής σταθερότητας. Εξάλλου ένας πιο υγιής πληθυσμός είναι πιο παραγωγικός και έχει σημαντικά μικρότερη ανάγκη υγειονομικής περίθαλψης.

 

Στη χώρα μας μέχρι πρότινος οι πόροι ήταν εξαιρετικά περιορισμένοι, οι υποδομές παρωχημένες, ο πληθυσμός γηράσκων και μέχρι πρόσφατα δεν υπήρχε μια οργανωμένη προσπάθεια εμπέδωσης της κουλτούρας πρόληψης. Η νοσοκομειακή περίθαλψη που είναι κυρίαρχη στο ΕΣΥ δεν είναι το παν σε ένα σύστημα υγείας αν αυτό θέλει να είναι ολοκληρωμένο. Σίγουρα είναι ένα τεράστιο δίχτυ συγκράτησης αλλά δεν μπορεί από μόνη της να εξασφαλίσει συνολική βελτίωση της υγείας του πληθυσμού μιας χώρας. Η πρόληψη, η Πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και η αποκατάσταση ή η μετανοσοκομειακή φροντίδα δεν είχαν αναπτυχθεί στη χώρα μας ισόρροπα. Τα τελευταία 2 χρόνια έχει τεθεί σε σταδιακή εφαρμογή από την Κυβέρνηση ένα σχέδιο για την ποιοτική παροχή δημόσιας υγείας για όλους τους πολίτες που διαρθρώνεται σε 4 πυλώνες και πλέον επιταχύνεται η υλοποίησή του. Το σχέδιο αυτό δίνει έμφαση:

 

Σε μια κουλτούρα δομών και υπηρεσιών πρόληψης. Το 2019 τέθηκε σε εφαρμογή το Πρόγραμμα Σπύρος Δοξιάδης που περιλαμβάνει δράσεις ενημέρωσης αλλά και παρεμβάσεις πρόληψης για το γενικό πληθυσμό αλλά και δράσεις για ειδικές ομάδες του πληθυσμού στοχευμένες στην αντιμετώπιση εξαρτήσεων, την έγκαιρη διάγνωση και ενημέρωση. Το πενταετές πρόγραμμα για τη Δημόσια Υγεία που κατατέθηκε πρόσφατα έρχεται να εξειδικεύσει περαιτέρω το Εθνικό Σχέδιο Πρόληψης αλλά και να υποστηρίξει τις παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση χρόνιων νοσημάτων που προκαλούν επικίνδυνες για τον οργανισμό παθήσεις. Πολλές από τις δράσεις αυτές θα χρημοτοδοτηθούν και από το πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων του ΕΣΠΑ αλλά βέβαια και με σημαντικούς πόρους από το Ταμείο Ανάκαμψης.

Στην αναδιάρθρωση του συστήματος Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, κάτι που είχε παραμεληθεί τα προηγούμενα χρόνια με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται ασθενείς στα νοσοκομεία. Στόχος είναι σαφώς η αποσυμφόρηση των νοσοκομείων και η ενσωμάτωση της ανακουφιστικής φροντίδας στις δομές της Α’ βαθμιας (σε λίγο χρονικό διάστημα θα έρθει στη Βουλή και το σχετικό νομοσχέδιο).

Σε ένα σύνολο δράσεων για την αναβάθμιση των Νοσοκομείων τόσο σε επίπεδο διακυβέρνησης όσο ακολουθώντας το μοντέλο διοίκησης μέσω στόχων και θεσπίζοντας ένα σύστημα Αξιολόγησης τόσο σε επίπεδο δομών όσο και υπηρεσιών. Οι υποδομές εκσυγχρονίζονται σε εξοπλισμό με τη συνδρομή και του ιδιωτικού τομέα (υπάρχει άλλωστε και το γνωστό πρόγραμμα που θα τρέξει μέσα από το ταμείο Ανάκαμψης) και αναβαθμίζονται ενεργειακά τα δημόσια νοσοκομεία ενώ στο πρόγραμμα του ταμείου εντάσσονται οι νοσοκομειακές υποδομές όπως η δημιουργία ενός νέου κέντρου ραδιοθεραπείας στο Νοσοκομείο ‘Σωτηρία’ καθώς και το νέο κτίριο στο Νοσοκομείο Παπανικολάου για τη στέγαση Αιματολογικής Κλινικής και βέβαια για τη διενέργεια καινοτόμων θεραπειών. Παράλληλα, συντελούνται τομές στο πεδίο του ψηφιακού μετασχηματισμού της ψηφιακής υγείας καθώς ήδη γίνονται παρεμβάσεις σε τομείς που ήταν απαραίτητοι για τη λειτουργία του ΕΣΥ όπως η διαχείριση του ατομικού φακέλου ασθενούς, η εισαγωγή ενός πλαισίου διαλειτουργικότητας για την υγεία, η δημιουργία μητρώων και η κωδικοποίηση και η επέκταση του Εθνικού δικτύου Τηλεϊατρικής. Τα οφέλη της ψηφιοποίησης στο χώρο της Υγείας φάνηκαν περισσότερο από ποτέ εν μέσω Πανδημίας. Η επιτυχία της διαχείρισης της Πανδημίας οφείλεται και σε αυτές τις δράσεις.

Έμφαση στην Εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού στο χώρο της υγείας, στον ορθολογικό σχεδιασμό και υλοποίηση προσλήψεων του προσωπικού που κατά προτεραιότητα υπηρέτησε στο ΕΣΥ την προηγούμενη περίοδο αλλά και η αντιμετώπιση χρόνιων παθογενειών με την δημιουργία κινήτρων για την υπηρέτηση υγειονομικών σε απομακρυσμένες και άγονες περιοχές.

 

Δεν παραλείπουμε το μεγάλο κεφάλαιο της Ψυχικής Υγείας. Σήμερα η διάσταση της ψυχικής υγείας λαμβάνεται σοβαρά υπόψη και σε συνέργεια με άλλες πτυχές κοινωνικών πολιτικών πρόνοιας δημιουργούνται νέες δομές, ενισχύονται οι υπάρχουσες και προωθούνται δράσεις για την ενίσχυση της Ψυχικής Υγείας.

 

Τέλος, οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν και το χώρο του φαρμάκου. Το σύστημα χρηματοδότησης φαρμακευτικής περίθαλψης μέσω του μηχανισμού clawback δεν είναι πλέον βιώσιμο. Για το σκοπό αυτό εφαρμόζονται πολιτικές που σκοπεύουν στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του συστήματος και τη μείωση του clawback για τα επόμενα χρόνια. Αυτές οι αλλαγές περιλαμβάνουν την εισαγωγή ηλεκτρονικού ιατρικού φακέλου, την επέκταση της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης και σε δημόσια νοσοκομεία, την εφαρμογή ειδικών συνταγογραφικών και διαγνωστικών πρωτοκόλλων,  τη δημιουργία ψηφιακών μητρώων ασθενών, αξιολογήσεις στις νέες τεχνολογίες και διαπραγματεύσεις συμπεριλαμβανομένης της εφαρμογής συμφωνιών επιμερισμού κινδύνου για την εισαγωγή νέων τεχνολογιών. Αυτές οι πολιτικές που θα οδηγήσουν στη μείωση του clawback έως το 2023 θα υποστηριχθούν από μια γενναία αύξηση των επενδύσεων στο φαρμακευτικό τομέα που θα οδηγήσουν και σε μια άμεση μείωση του clawback για τις εταιρίες που προχωρούν σε επενδύσεις μέσω του μηχανισμού του offset που έχει εφαρμοστεί από το 2019.

Σωτήρης Βανδώρος: Η πανδημία προκάλεσε αλλαγές στη συμπεριφορά των ανθρώπων

Στις επιπτώσεις που προκάλεσε η πανδημία COVID-19 στη συμπεριφορά των ανθρώπων αναφέρθηκε ο  Σωτήρης Βανδώρος Reader in Health Economics, King’s College London, and Adjunct Associate Professor, Harvard University, μιλώντας στο συνέδριο Τhe Future of Healthcare in Greece.

Η συχνότητα των αυτοκινητιστικών δυστυχημάτων ήταν ένα από τα ζητήματα που επηρέασε η πανδημία για διάφορους λόγους και με διαφορετικούς τρόπους.  Στην Ελλάδα, ειδικά τους πρώτους μήνες των περιοριστικών μέτρων, τα αυτοκινητιστικά δυστυχήματα μειώθηκαν κατά 42%, ενώ οι θάνατοι εξ’αιτίας τους μειώθηκαν κατά 72%. Στην Ιρλανδία ωστόσο, παρότι μειώθηκαν τα αυτοκινητιστικά δυστυχήματα, οι θάνατοι δεν μειώθηκαν ενώ υπήρξε αύξηση στα πρόστιμα που δόθηκαν για υπερβολική ταχύτητα. Το ίδιο συνέβη και στις ΗΠΑ.

Κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές και αυτοκτονικές τάσεις είναι  μερικές από τις επιπτώσεις της πανδημίας στην ψυχική υγεία των ανθρώπων, που όμως κυμάνθηκαν σε διαφορετικά επίπεδα, σε κάθε χώρα. Στην Ελλάδα, όπως ανέφερε ο κ. Βανδώρος,  δεν καταγράφηκε αύξηση σε τάσεις αυτοκτονίας, ωστόσο αυτό δεν συνέβη στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία όπου οι αριθμοί κατέδειξαν σημαντική αύξηση των ποσοστών. Η κατάχρηση στο αλκοόλ, οι αλλαγές στη διατροφή και η έλλειψη σωματικής άσκησης είναι επίσης ζητήματα που προκλήθηκαν από την επιβολή των περιοριστικών μέτρων.

Ο κ. Βανδώρος τόνισε επίσης ότι στο μέλλον τα συστήματα Υγείας θα επιβαρυνθούν από τα προβλήματα υγείας που παραμελήθηκαν λόγω της πανδημίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανέφερε, στην Ελλάδα, οι εγχειρήσεις καρδιάς μειώθηκαν κατά 35-36%, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο καθυστέρησαν πολύ οι διαγνώσεις καρκίνου.

 

 

Δημήτρης Παπαδημούλης: Θέλουμε να μπουν τα θεμέλια για μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική υγείας

Η πανδημία λειτούργησε ως καταλύτης και επιταχυντής για αλλαγές στη δομή της Ε.Ε. και θέτει επί τάπητος παγκόσμιες προκλήσεις, καθώς αναδείχτηκαν ανισότητες στον τρόπο αντιμετώπισής της, επεσήμανε ο Αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Δημήτρης Παπαδημούλης, μιλώντας στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece.

Τόνισε ότι η αρχική αντίδραση των κρατών ήταν απογοητευτική, με φαινόμενα δέσμευσης υγειονομικού υλικού σε λιμάνια και αεροδρόμια από διάφορα κράτη. Είδαμε ότι η Ενωμένη Ευρώπη εμφάνισε 27 διαφορετικά συστήματα υγείας με 27 διαφορετικές κινήσεις αντιμετώπισης της πανδημίας. Πλέον όλοι είδαμε ότι χρειάζεται ενιαία αντιμετώπιση. Θέλουμε να μπουν τα θεμέλια για μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική υγείας. Αυτό απαιτεί και αλλαγές στις ευρωπαϊκές συνθήκες, αλλά πλέον αυτό επιβάλλει η ίδια η πραγματικότητα, όπως συμβαίνει και με την προστασία του περιβάλλοντος.

Αξιολογώντας τι έχει γίνει μέχρι τώρα στην αντιμετώπιση της πανδημίας, ο Αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ανέφερε ότι ήταν σωστή η απόφαση της Ε.Ε. να φρενάρει τον εθνικισμό και να πρωτοστατήσει σε μια κοινή διαπραγμάτευση των εμβολίων με τις φαρμακευτικές εταιρειες. Δυστυχώς, υπήρξε ελλειμματικό το αποτέλεσμα της διαπραγμάτευσης, δεν εξασφαλίστηκε επαρκώς το δημόσιο συμφέρον των πολιτών της Ε.Ε.  που πλήρωσαν τις συμφωνίες, με αποτέλεσμα αθετήσεις σε παράδοση εμβολίων, μη επαρκής προστασία του δημοσίου συμφέροντος, και αργός ρυθμός παράδοσης εμβολίων τους πρώτους μήνες και ως αποτέλεσμα πιο αργός ρυθμός εμβολιασμού. Επίσης ένα δεύτερο θέμα είναι η αντιμετώπιση των εμβολίων ως δημοσίου αγαθού. Από τη στιγμή που τα εμβόλια παρήχθησαν με άφθονη δημόσια χρηματοδότηση, δεν πρέπει να παράγουν αποκλειστικά ιδιωτικά δικαιώματα. Η συζήτηση για άρση του καθεστώτος προστασίας της πατέντας μπορεί να βασιστεί στο άρθρο 31 της συμφωνίας που αφορά το εμπόριο και το άρθρο 122 της συνθήκης της Ε.Ε. και θα περιλαμβάνει και οικονομικό σκέλος. Θα πρέπει να είναι προσωρινή για να επιταχυνθεί στην παρούσα φάση η παραγωγή των εμβολίων, καθώς σήμερα έχουμε μόλις το 40% της παραγωγικής δυνατότητας σε λειτουργία και θα πρέπει να βρεθεί τρόπος αύξησης της παραγωγής εμβολίων. Ανέφερε ότι πριν από χρόνια υπήρξε εν τοις πράγμασι άρση της παντέντας φαρμάκου που έγινε στην περίπτωση του HIV, χωρίς να υπάρξει κανένα πρόβλημα.

Το ΕΚ ήταν ο πρώτος θεσμός που μίλησε υπέρ της συζήτησης για άρση της πατέντας και όταν ήλθε και η έκπληξη της πρότασης Μπάϊντεν, η δυναμική αυτή ενισχύθηκε. Με τρία ψηφίσματά του το ΕΚ ζητά διαπραγματεύσεις για άρση πατέντας, γιατί η καθυστέρηση μετατρέπει τις φτωχότερες χώρες σε “εργαστήρια μεταλλάξεων” και πολλαπλασιάζει το οικονομικό και κοινωνικό κόστος αντιμετώπισης. Επίσης, όταν έχουμε ΗΠΑ και ΕΚ να ζητούν το ίδιο πράγμα, δεν μπορεί να υπάρχει διστακτικότητα από την Κομισιόν, που έκανε πίσω μόλις ακούστηκε το «nein» της Άνγκελα Μέρκελ.

Η πανδημία έδειξε και κάτι ακόμα:  Τμήματα σημαντικά των κοινωνιών μας είναι επιρρεπή σε «θεωρίες συνωμοσίας» που φουντώνουν αντιεμβολιαστικά κινήματα, με την κατάχρηση της διασποράς fake news και με τις αρνητικές δηλώσεις ηγετών όπως ο Τραμπ, ο Μπολσονάρο κ.ά. Αυτά τροφοδοτήθηκαν και από γεωπολιτικά παιχνίδια ισχύος και προπαγάνδας μεταξύ διαφορετικών παραγωγών εμβολίων. Απέναντι σε αυτά, έχουμε την επιστήμη και τον ορθό λόγο, αλλά και έχουμε ανάγκη μια εκστρατεία πειθούς.

Επίσης, ανέφερε ότι θεωρεί κομβικής σημασίας το εξής: Οι πανδημίες μάς υποχρεώνουν να δούμε με εντελώς διαφορετικό μάτι την πρόκληση ως μια πλανητική πρόκληση: δεν υπάρχει τρόπος οι ισχυρότεροι να θωρακιστούν εάν δεν θωρακιστεί όλος ο πλανήτης, χρειαζόμαστε έμπρακτα μεγαλύτερη αλληλεγγύη, ενίσχυση  δημοσίων συστημάτων υγείας σε κάθε χώρα και θεσμικές και πολιτικές αλλαγές για να έχουμε μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική υγείας.

Γιώργος Τσιακαλάκης, ΕΑΕ: Η κακή υγεία κοστίζει κάθε χρόνο περίπου το 15% του παγκόσμιου ΑΕΠ

Η κακή υγεία κοστίζει κάθε χρόνο περίπου το 15% του παγκόσμιου ΑΕΠ, επεσήμανε ο Γιώργος Τσιακαλάκης, Γεν. Διευθυντής της Ένωσης Ασθενών Ελλάδος, μιλώντας στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece.

Πρόσθεσε ότι η υγεία αποτελεί εξέχουσα παράμετρο της συζήτησης περί οικονομικής ανάπτυξης. Η καλύτερη υγεία τροφοδότησε ουσιαστικά την παγκόσμια ανάπτυξη τον περασμενο αιώνα με τη διεύρυνση του εργατικού δυναμικού και την αύξηση της παραγωγικότητας. Η επένδυση στην υγεία σημαίνει ισχυρότερη ανθεκτικότητα. Ο οικονομικός αντίκτυπος καλύτερων δεικτών υγείας θα μπορούσε να προσθέσει 12 τρισεκατομμύρια δολάρια στο παγκόσμιο ΑΕΠ το 2040. Πρόκειται για αύξηση 8% ή 0,4% το χρόνο ταχύτερη ανάπτυξη.

Αναφορικά με την προαγωγή της κοινωνικής και οικονομικής ισότητας, διαμέσου της βελτίωσης της υγείας, ο κ. Τσιακαλάκης ανέφερε ότι σε πολλές χώρες η πανδημία πλήττει δυσανάλογα τις μειονότητες και τα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα. Οι ευάλωτοι πληθυσμοί αντιμετωπίζουν ένα διπλό και αλληλοτροφοδοτούμενο κίνδυνο ως προς την υγεία και την οικονομική ευαλωτότητα.

Η στρατηγική απάντηση περιλαμβάνει όχι μόνο υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης αλλά και ανακούφιση των κοινωνικών προσδιορισμών της υγείας, διαμέσου στέγασης, εκπαίδευσης, κοινωνικής υποστήριξης και εκπαίδευσης.

Αναφορικά με την αξιοποίηση της δυναμικής της καινοτομίας που αναπτύχθηκε εν μέσω πανδημίας, ο κ. Τσιακαλάκης ανέφερε ότι η απάντηση στην πανδημία επιβεβαίωσε ότι η καινοτομία μπορεί να επιταχυνθεί στις σωστές συνθήκες. Η πανδημική ανταπόκριση κατέδειξε την ευαλωτότητα των υγειονομικών συστημάτων ως προς τη διαχείριση των χρονίων νοσημάτων εν μέσω μίας κρίσης. Η επικέντρωση στην αλλαγή συμπεριφορών υγείας συνιστά εξέχουσα συνθήκη που επιδρά στην ανθεκτικότητα ενός υγειονομικού συστήματος.

Τέλος, ανέφερε ότι η όποια συζήτηση και η επανεξέταση της υγείας ως επένδυση πρέπει να λάβει υπόψην τα εξής:

  • Ισχυρή πρωτοβάθμια φροντίδας υγείας
  • Συνεκτικό εθνικό πρόγραμμα πρόληψης και προσυμπτωματικού ελέγχου
  • Διαχείριση των χρονίων νοσημάτων έξω από το νοσοκομειακό περιβάλλον
  • Αξιολόγηση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας βιώσιμη φαρμακευτική πολιτική και εξορθολογισμός της φαρμακευτικής δαπάνης
  • Ψηφιακός μετασχηματισμός του υγειονομικού συστήματος
  • Επένδυση στη φροντίδα κατ’ οίκον και την ανακουφιστική φροντίδα
  • Ουσιαστική απόκριση στις ανάγκες ψυχικής υγείας
  • Σταθερό και ελκυστικό επενδυτικό περιβάλλον στον τομέα υγείας

Γιώργος Τουσίμης: «Με τις εξατομικευμένες θεραπείες αποφεύγεται η σπατάλη των κλασικών θεραπειών»

Είναι μύθος ότι οι εξατομικευμένες θεραπείες είναι πιο ακριβές, τόνισε ο Αντιπρόεδρος του Pharma Innovation Forum (PIF), Γιώργος Τουσίμης, μιλώντας στο συνέδριο The Future of Healthcare in Greece.

Όπως πρόσθεσε, αντιθέτως, με τις εξατομικευμένες θεραπείες αποφεύγεται η σπατάλη των κλασικών θεραπειών, αφού τη θεραπεία λαμβάνει ο ασθενής που πρέπει, και όχι όλοι ανεξαιρέτως οι ασθενείς. Ο κ. Τουσίμης παρουσίασε το Pharma Innovation Forum, το οποίο εκπροσωπεί 25 καινοτόμες φαρμακευτικές εταιρείες, καλύπτοντας το 60% της αγοράς. Οι εταιρείες αυτές αποσκοπούν στην κάλυψη των ανεκπλήρωτων ιατρικών αναγκών, αναπτύσσοντας και παρέχοντας καινοτόμες θεραπείες.

Το Pharma Innovation Forum υποστηρίζει την έγκαιρη και βιώσιμη πρόσβαση όλων των ασθενών σε καινοτόμες θεραπείες: Αξίζει να σημειωθεί ότι η  φαρμακευτική καινοτομία συνεισέφερε το 0,9 από τα 2 έτη αύξησης της μακροζωίας στην Ελλάδα την περίοδο 1995-2010. Επίσης, παρέχει υψηλή προστιθέμενη αξία στη φαρμακευτική περίθαλψη και στη βιομηχανία στην Ελλάδα. Όπως ανέφερε ο κ. Τουσίμης, η ΕΕ έχει καταρτίσει πλέον ολιστικό πλάνο για την αντιμετώπιση του καρκίνου, το οποίο θα χρηματοδοτήσει με πάνω από 4 δισ. ευρώ, με απώτερο στόχο τον έλεγχο της νόσου στο 100% στα επόμενα χρόνια.

Στόχοι του PIF είναι:

  • Η γρήγορη πρόσβαση των Ελλήνων ασθενών σε καινοτόμες θεραπείες
  • Η βιώσιμη χρηματοδότηση και συν-υπευθυνότητα
  • Η αξιοπιστία αξιολόγησης μέσω ενός ανεξάρτητου Οργανισμού ΗΤΑ
  • Επιστημονικά τεκμηριωμένες και αποτελεσματικές πρακτικές συνταγογράφησης
  • Προσέλκυση κλινικών μελετών και αξιοποίηση των πλούσιων διαθέσιμων δεδομένων
  • Αποτελεσματική παρακολούθηση και διαχείριση της εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων
  • Κίνητρα προσέλκυσης διεθνών επενδύσεων

Το κλειδί της επιτυχίας για να επιτευχθούν όλα αυτά είναι οι συνεργασίες, για ένα καλύτερο μέλλον για όλους, κατέληξε ο κ. Τουσίμης.